Қаланың бір шетімен асықпай өтіп бара жатып, кейде еріксіз аялдап қаласың. Себебі қарапайым көрінген қабырға кенеттен тұтас бір әлемге айналып шыға келеді. Сол сәтте қала үнсіз тіл қатып, өз тарихын, өз мінезін, өз болмысын баяндайтындай әсер қалдырады.
Көпқабатты үйдің қасбетінде ойға шомған қазақ қызы бейнеленген. Қап-қара қолаң шашы иығына төгіліп, ұлттық нақыштағы киімі мен әшекейі ерекше үйлесім тапқан. Артқы фонда созылып жатқан «қошқар мүйіз» өрнегі – халқымыздың ежелгі символдарының бірі. Бұл – жай ғана көркем сурет емес, ұлттық кодтың заманауи кеңістікте жаңғыруы. Осындай туындыларды көрген сайын бір сұрақ туындайды: қала қабырғалары қашаннан бері сөйлей бастады?
Қабырғадағы өнердің мәні мен бастауы
«Мурал» сөзі испан тіліндегі muro – «қабырға» деген мағынаны білдіреді. Бұл – ғимараттардың сыртқы бетіне салынатын ірі көлемді монументалды кескіндеме. Көпшілік оны граффитимен шатастырып жатады. Алайда мурал – кездейсоқ салынатын сурет емес, ол алдын ала ойластырылып, белгілі бір идея мен мазмұнды жеткізу мақсатында жасалады.
Қазіргі мурал өнерінің тарихы ХХ ғасырдың 20-жылдарынан басталады. Мексикада болған әлеуметтік өзгерістерден кейін суретшілер өз шығармаларын халыққа жақындату үшін көшеге шықты. Қабырғалар олардың ой-пікірін жеткізетін құралға айналды. Осылайша өнер жабық кеңістіктен шығып, қоғамдық диалогтың бір бөлігіне айналды.
Уақыт өте келе бұл үрдіс әлемнің көптеген қаласына тарады. Бүгінде муралдар тек сәндік элемент емес, қаланың мәдени келбетін қалыптастыратын маңызды құрал саналады. Олар тарихи жадыны жаңғыртып, әлеуметтік ой тастап, урбанистік кеңістікті жандандырады.
Өскемен: жүйелі өзгерістің нәтижесі
Өскемендегі муралдардың көбеюі – кездейсоқ құбылыс емес. Бұл қаланың сәулеттік келбетін жаңғыртуға бағытталған жүйелі жұмыстың бір бөлігі. Облыс орталықтарының ішінде алғашқылардың бірі болып мұнда арнайы дизайн-код бекітілді. Бұл – қаланың сыртқы келбетін ретке келтіріп, барлық элементті бір стильге бағындыруға мүмкіндік беретін маңызды құжат.
Дизайн-код аясында көшелер, көпқабатты үйлердің қасбеті, аулалар мен қоғамдық кеңістіктер кезең-кезеңімен жаңғыртылып келеді. Бұл ретте өткен ғасырдың 50–70 жылдары салынған ғимараттардың тарихи келбетін сақтау да назардан тыс қалмаған. Ал жаңа ықшамаудандар, әсіресе Ертістің сол жағалауында бой көтерген тұрғын алаптар заманауи үлгіде дамып келеді.
Осындай өзгерістер аясында муралдар қала кеңістігінің ажырамас бөлігіне айналды. Бұрын сұрғылт көрінген қабырғалар бүгінде мағынасы бар көркем туындыларға толып, тұрғындардың күнделікті өміріне эстетикалық реңк беріп отыр.
Алғашқы муралдар және олардың әсері
Өскемендегі алғашқы ірі муралдар 2017 жылы пайда болды. Сол жылы қалада танымал хоккейші Талгат Жайлауовтың бейнесі салынды. Бұл туынды тек спортшының портреті ғана емес, қаладағы хоккей мәдениетінің символына айналды.
Көп ұзамай Абай даңғылындағы үйдің қабырғасында қазақтың ұлы ойшылы Абай Құнанбайұлы бейнеленді. Қолында кітап ұстаған ақын образы білім мен руханияттың мәңгілік құндылық екенін еске салады. Оның «Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп» деген сөзі муралға ерекше мазмұн беріп, қала кеңістігін философиялық деңгейге көтерді.
Қала кеңістігіндегі көркем ой
Өскемен муралдары мазмұн жағынан әртүрлі. Кейбірі табиғат пен адам арасындағы байланысты бейнелейді. Мысалы, асқар таулар мен кішкентай адамдар көрінісі арқылы адамның әлем алдындағы орны көрсетіледі.
Ал кейбір туындылар өмірдің өзінен алынған қарапайым, бірақ әсерлі сәттерді бейнелейді. Әткеншекте отырған кішкентай қыздың ауруханаға қараған жанары – үміт пен сенімнің белгісі. Бұл мурал әсіресе балалар үшін үлкен психологиялық демеу іспетті.
Сондай-ақ жас хоккейші, қолына ту ұстаған бала, «Өскемен» сөзін түрлі-түсті әріптермен құраған бүлдіршін бейнелері – бәрі болашаққа деген сенімді білдіреді. Мұндай жұмыстар қаланың тек көркін арттырып қана қоймай, оның рухани атмосферасын да байытады.
Ұлттық рух және заманауи мазмұн
Қала қабырғаларында тарихи тұлғалардың бейнесі де кеңінен көрініс тапқан. Әлихан Бөкейхан мен Ахмет Байтұрсынұлы сияқты қайраткерлердің муралдары ұлттық сана мен тарихи жадты жаңғыртуға ықпал етеді.
Сонымен қатар құқық қорғау қызметкерлеріне, құтқарушыларға және соғыс ардагерлеріне арналған туындылар да бар. Олар арқылы ерлік, жауапкершілік, парыз сияқты ұғымдар көркем түрде жеткізіледі. Мысалы, «Міндет. Абырой. Ерлік» деген ұран бейнеленген муралдар қоғамдағы маңызды құндылықтарды айшықтайды.
Қала – тірі галерея
Бүгінде Өскемен біртіндеп ашық аспан астындағы галереяға айналып келеді деуге толық негіз бар. Қала көшелерінде серуендеп жүріп, әр қабырғаға көз салсаңыз, әрқайсысының өз тарихы, өз ойы бар екенін аңғарасыз.
Муралдар – бұл тек көркем сурет емес. Олар – қала мен тұрғындар арасындағы үнсіз диалог. Әр бейне белгілі бір ой тастап, көрерменді тоқтатуға, ойлануға мәжбүр етеді.
Қазіргі урбанистік кеңістікте мұндай өнердің рөлі артып келеді. Өйткені қала тек ғимараттар мен жолдар жиынтығы емес. Ол – адамдардың өмір сүру ортасы, олардың көңіл күйі мен дүниетанымына әсер ететін тірі организм.
Өскеменнің қабырғаларында пайда болған муралдар осы өзгерістің айқын көрінісі. Олар қаланың жаңа келбетін қалыптастырып қана қоймай, оның ішкі мазмұнын да байытып отыр. Қабырғадағы бояулар арқылы жазылған бұл үнсіз тарих уақыт өткен сайын өз құнын жоймай, керісінше, маңызын арттыра беретіні сөзсіз.
