Баланы зорлық-зомбылықтан қорғау – оны тек бейтаныс адамдардан сақтандырумен шектелмейді. Кейде баланың күнделікті араласатын ортасынан, тіпті жақын адамдарынан қауіп туындауы мүмкін. Сондықтан ата-ана баласына қауіпсіздік ережелерін үйретіп қана қоймай, оның жан дүниесіндегі өзгерістерге де мұқият болуы керек.
Баланың қауіпсіздігі – әрбір ата-ананың басты міндеттерінің бірі. Алайда жыныстық зорлық-зомбылық тақырыбына келгенде көпшілік әлі де ашық сөйлесуге қиналады. Бірі баласының жасына сай емес деп есептесе, енді бірі мұндай қауіп өз отбасында немесе жақын ортасында болуы мүмкін деген ойды қабылдағысы келмейді.
Психолог Анна Құдиярованың «Үнсіз педофилия» кітабында осы мәселеге қатысты ата-аналарға арналған маңызды кеңестер берілген. Еңбекте баланы жыныстық зорлық-зомбылықтан қорғау, қауіптің алдын алу, күмәнді жағдайларды анықтау және бала осындай оқиғаға тап болғанда дұрыс әрекет ету жолдары түсіндіріледі.
Бейтаныс адамдардан ғана қауіп төнбейді
Ата-аналардың көбі баласына «бейтаныс адамдармен сөйлеспе», «ешкімнің көлігіне отырма», «бөтен адамның соңынан ерме» деген ескертулерді жиі айтады. Әрине, мұның бәрі маңызды. Бірақ баланың қауіпсіздігіне қатысты тағы бір жайтты естен шығармаған жөн: қауіп әрдайым бейтаныс адамнан келе бермейді.
Анна Құдиярованың кітабында америкалық зерттеуге сілтеме жасалып, педофилдердің 80 пайызы баланың таныстары мен туыстары екені айтылады. Оның ішінде 60 пайызы жақын туыстары, ал 20 пайызы сырттан келген адамдар ретінде көрсетілген.
Бұл деректер ата-аналарға бір маңызды ой салуы керек: баланың қауіпсіздігін қамтамасыз ету кезінде таныстыққа, туыстыққа немесе әлеуметтік мәртебеге қарап шектен тыс сенім артуға болмайды.
Балаға кіммен араласуға болатынын ғана емес, қандай жағдайда да өзінің жеке шекарасын қорғауға құқығы бар екенін түсіндіру қажет. Тіпті жақын адамы болса да, баланың келісімінсіз денесіне қол тигізуге, ыңғайсыз әрекеттер жасауға немесе одан құпия сақтауды талап етуге ешкімнің құқығы жоқ.
«Ішкиім ережесі»: бала білуге тиіс қарапайым қағидалар
Баланың жыныстық қауіпсіздік туралы түсінігі ерте жастан қалыптасуы керек. Бұл үшін күрделі терминдер мен қорқынышты оқиғаларды айтудың қажеті жоқ. Ең бастысы – баланың жасына сай, қарапайым әрі түсінікті тілмен түсіндіру.
Кітапта Психоанализ ассоциациясы қазақ тілінде әзірлеген «Ішкиім ережесі» бейнеролигін балалармен бірге көру ұсынылады.
Ата-ана мына қағидаларды балаға тұрақты түрде түсіндіргені жөн:
* Денем – өзімдікі. Баланың денесі өзіне тиесілі. Оның жеке дене шекарасын ешкім бұзбауы керек.
* Ішкиіммен жабылатын жерлер – жеке аймақ. Оларға ешкімнің рұқсатсыз қол тигізуіне болмайтынын түсіндіріңіз.
* «Жоқ» деп айтуға құқығы бар. Бала өзіне ұнамайтын әрекетке қарсылық білдіре алатынын білуі керек.
* Құпия сақтауға мәжбүрлемеу керек. Егер біреу баладан ата-анасына айтпауын сұраса, қорқытса немесе сыйлық беріп алдаса, бұл туралы міндетті түрде жақын адамына айтуы қажет.
* Көмек сұраудан қорықпау керек. Қандай жағдай болса да, ата-анасы оны тыңдайтынын және кінәламайтынын бала сезінуі тиіс.
Балаға жыныстық тәрбие беру оның жас ерекшелігіне сәйкес жүргізілуі керек. Кітапта 3-5 жас аралығындағы балалардың өз тәнін зерттей бастайтыны, ал жасөспірім кезеңінде жыныстық даму мен гормондық өзгерістер жүретіні айтылады. Сондықтан ата-ана баланың жасына сай сұрақтарына ұялмай, сабырмен жауап бергені дұрыс.
Әлеуметтік желі де қауіп көзі болуы мүмкін
Қазіргі балалардың өмірін интернетсіз елестету қиын. Әлеуметтік желілер, ойын платформалары мен мессенджерлер олардың күнделікті қарым-қатынасының бір бөлігіне айналды. Алайда виртуалды кеңістіктегі таныстықтың бәрі бірдей қауіпсіз емес.
Баламен интернеттегі қауіпсіздік туралы ашық сөйлесіңіз. Оның кіммен хат алмасатынына, қандай контент көретініне назар аударыңыз.
Мына мәселелерді міндетті түрде түсіндіріңіз:
* Бейтаныс адамдарға үй мекенжайын, телефон нөмірін, мектебінің атауын және басқа да жеке ақпаратты жіберуге болмайды.
* Танымайтын адамдардың жіберген сілтемелерін ашуға, күмәнді ұсыныстарын қабылдауға болмайды.
* Интернетте танысқан адаммен ата-ананың рұқсатынсыз кездесуге болмайды.
* Егер біреу жеке суреттерін сұраса, ыңғайсыз әңгіме бастаса немесе құпия сақтауды талап етсе, бұл туралы бірден ата-анасына айтуы керек.
Ата-ана баласының интернеттегі әрекетін бақылап қана қоймай, сенімді қарым-қатынас орнатуы қажет. Бала қандай жағдайға тап болса да, өзгелердің жазғыруынан қорықпай, ата-анасына айта алуы маңызды.
Баланың мінез-құлқындағы өзгерістерге бейжай қарамаңыз
Жыныстық зорлық-зомбылыққа тап болған бала бұл туралы бірден айта алмауы мүмкін. Кейде қорқыныш, ұят, кінә сезімі немесе қылмыскердің қысымы оның үнсіз қалуына себеп болады.
Сондықтан ата-ана баласының мінез-құлқындағы өзгерістерге назар аударуы керек.
Мына белгілерге мән берген жөн:
* Бала аяқ астынан тұйықталып, бұрынғыдай сөйлеспей кетсе;
* Ешнәрсеге зауқы соқпай, бұрын жақсы көретін істеріне қызығушылығын жоғалтса;
* Көңіл күйі күрт өзгеріп, жиі қорқатын немесе мазасызданатын болса;
* Белгілі бір адаммен кездесуден немесе онымен оңаша қалудан үзілді-кесілді бас тартса;
* Ұйқысы, күнделікті әдеттері мен мінез-құлқында өзгерістер байқалса;
* Жуынудан, киім ауыстырудан бас тартса немесе жеке басына қатысты әдеттері өзгерсе.
Бұл белгілердің әрқайсысы міндетті түрде зорлық-зомбылық болғанын білдірмейді. Алайда олар баланың эмоционалдық жағдайына назар аударып, онымен ашық сөйлесуге себеп болуы тиіс.
Ең бастысы, баланы тергегендей сұрақтың астына алмаңыз. Оның жан дүниесінде не болып жатқанын түсінуге тырысыңыз.
Егер бала зорлық-зомбылық туралы айтса, не істеу керек?
Бұл – ата-ана үшін ең ауыр сәттердің бірі. Бірақ дәл осы кезде ересек адамның сабырлы әрі дұрыс әрекеті баланың болашақтағы психологиялық жағдайына тікелей әсер етуі мүмкін.
Психолог Анна Құдиярова ата-аналарға мынадай кеңестер береді:
- Балаға бірден сеніңіз.
Оның сөзін жоққа шығармаңыз, айтқан әңгімесін түзетпеңіз және болған жағдайды басқаша түсіндіруге тырыспаңыз. Балаға сөйлегені үшін алғыс айтып, оны тыңдауға дайын екеніңізді білдіріңіз.
- Баланы кінәламаңыз.
«Неге үндемедің?», «Неге онымен бірге бардың?», «Неге бірден айтпадың?» деген сұрақтарды қоймаңыз. Болған оқиғаға бала жауапты емес екенін, кінә қылмыс жасаған адамның мойнында екенін айтыңыз.
- Ұялтпаңыз және қорқытпаңыз.
Баланы ұятқа қалдыру, сөгу немесе ашуға берілу оның өзін кінәлі сезінуіне әкелуі мүмкін. Қандай жағдай болса да, оны жақсы көретініңізді және қолдайтыныңызды түсіндіріңіз.
- Жағымсыз эмоцияңызды бақылаңыз.
Қорқыныш, ашу, реніш секілді сезімдерді баланың алдында тежей білу маңызды. Ата-анасының күйзелісін көрген бала одан сайын тұйықталып, болған жағдайды айтудан бас тартуы мүмкін.
- Оқиғаны көпшілікке жарияламаңыз.
Болған жағдайды көршілермен, таныстармен немесе басқа адамдармен талқыламаңыз. Баланың жеке өмірі мен психологиялық қауіпсіздігін қорғаңыз.
- Маманға жүгініңіз.
Балаға кәсіби психологиялық көмек қажет болуы мүмкін. Сонымен қатар отбасының басқа мүшелеріне де маманның қолдауы артық болмайды.
- Құқық қорғау органдарына хабарлаңыз.
Егер балаға қатысты зорлық-зомбылық болғаны туралы мәлімет болса, бұл жағдайды жасырып қалмай, полицияға хабарлау қажет. Кітапта оқиғаға қатысты заттай дәлелдерді сақтаудың да маңыздылығы атап өтіледі: баланың сол кездегі киімін жумау, ауыстырмау және оқиға орнындағы заттарға тиіспеу керек.
- Баланы жалғыз қалдырмаңыз.
Оған күнделікті қалыпты өмірге оралуына көмектесіңіз. Көп тыңдаңыз, бірге уақыт өткізіңіз, баланың өзін қауіпсіз сезінуіне жағдай жасаңыз. Психологиялық жарақаттың салдарын жеңуге уақыт пен қолдау қажет.
Балаға ең алдымен ата-анасының сенімі керек
Баланы қорғау үшін оған қауіп туралы айтып қана қою жеткіліксіз. Ең маңыздысы – ата-ана мен бала арасындағы сенім. Бала қандай жағдайға тап болса да, ата-анасына айта алатынына сенімді болуы керек.
Ол үшін баламен күн сайын сөйлесуге уақыт бөліңіз. Мектепте не болғанын, кіммен араласқанын ғана емес, өзін қалай сезінетінін де сұраңыз. Баланың сөзін бөлмей тыңдап, оның мәселесін елеусіз қалдырмаңыз.
«Мен саған сенемін», «Сен кінәлі емессің», «Қандай жағдай болса да, мен сені қорғаймын» деген сөздер бала үшін үлкен тірек болуы мүмкін.
Бала қауіпсіздігі – бір реттік әңгімемен шешілетін мәселе емес. Бұл – күнделікті назарды, дұрыс тәрбиені, ашық қарым-қатынасты және ата-ананың жауапкершілігін талап ететін үздіксіз жұмыс.
Балаға қауіпсіздік ережелерін үйретіңіз. Оның жеке шекарасын құрметтеңіз. Қандай жағдай болса да, үнсіз қалмауға болатынын түсіндіріңіз. Өйткені баланы қорғаудың ең сенімді жолдарының бірі – оның сізге кез келген уақытта қорықпай сырын айта алатын сенімін қалыптастыру.
