2026 жылдың II тоқсанында Қазақстанның ақпараттық кеңістігінде жалған және бұрмаланған ақпараттың таралу қарқыны жоғары деңгейде сақталды. Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінің Жалған ақпаратқа қарсы іс-қимыл орталығы жариялаған ақпараттық бюллетеньге сәйкес, сәуір-маусым айларында жалған ақпараттың 28 жағдайы тіркелген. Олар 6 түрлі цифрлық платформада таралып, 21 мемлекеттік органның қатысуымен теріске шығарылды. Сонымен қатар, жасанды интеллект қолданылған 3 жағдай анықталды, деп хабарлайды F16.kz сайты.
Әлеуметтік төлемдер, заң мен тәртіп және қаржы – негізгі нысана
Бюллетеньге сәйкес, II тоқсанда жалған ақпарат көбіне заң мен тәртіп және қаржы саласына қатысты тараған. Бұл бағыттардың әрқайсысының үлесі 17,9 пайызды құрады. Ал әлеуметтік саясат тақырыбына қатысты фейктердің үлесі 14,3 пайызға жетті. Сонымен қатар, қарулы күштер, денсаулық сақтау және халықаралық қатынастар тақырыптарының әрқайсысы 10,7 пайыздан болды. Инфрақұрылым мен тұтынушылық үрейге қатысты жалған ақпараттың үлесі – 7,1 пайыз, ал экологиялық қауіпсіздік мәселелері 3,6 пайызды құрады.
Айлар бойынша алғанда сәуірде әлеуметтік саясатқа қатысты бұрмаланған ақпарат басым болса, мамыр айында қаржы, денсаулық сақтау және экологиялық қауіпсіздік тақырыптары алдыңғы орынға шыққан. Маусымда әскери тақырыптар мен халықаралық қатынастарға қатысты жалған мәліметтердің үлесі артқан.
Манипуляторлар қандай тәсілдерді қолданды?
Орталықтың талдауынша, жалған ақпарат таратушылар толықтай ойдан шығарылған оқиғаларды ойлап табудан гөрі, шынайы ақпаратты бұрмалау әдісіне көбірек жүгінген.
Тіркелген жағдайлардың:
32,1%-ы – заңнаманы бұрмалау;
25%-ы – қорқыныш пен үрей туғызу;
25%-ы – контексті өзгертіп, фактілерді манипуляциялау;
10,7%-ы – дипфейк пен жасанды интеллект арқылы жасалған контент;
7,1%-ы – мемлекеттік органдардың беделін түсіруге бағытталған әрекеттер болды.
Сарапшылардың пікірінше, қазіргі таңда манипуляторлар аудиторияның эмоциясына әсер етуді және нақты фактілерді өз мақсатына қарай бұрмалап көрсетуді жиі қолданады.
Қандай аудиториялар жиі нысанаға алынды?
II тоқсандағы негізгі нысаналы топтардың қатарында әлеуметтік төлем алушылар мен зейнеткерлер, экономикалық белсенді халық, ата-аналар, әскери міндеттілер және кәсіпкерлер болды.
Мәселен, әлеуметтік төлемдер мен зейнетақы мәселелері бойынша фейктер сыншыл аудиторияға бағытталса, несие, салық және ықтиярхат туралы жалған ақпарат экономикалық белсенді азаматтарға арналды. Ата-аналар арасында вакцинация мен ҰБТ-ға қатысты жалған мәліметтер таралған. Ал әскери міндетті азаматтарға қатысты бірнеше түрлі манипуляциялық нарратив қатар қолданылған.
Ақпараттық шабуылға ең көп ұшыраған ведомстволар
Бюллетеньге сәйкес, ресми теріске шығарулар саны бойынша ҚР Денсаулық сақтау министрлігі мен облыстық полиция департаменттері бірінші орында тұр. Олардың әрқайсысының үлесі 14,3 пайызды құрады.
Одан кейін Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі, Қорғаныс министрлігі және өзге облыстық ведомстволар орналасқан (әрқайсысы 10,7%). Ал Қаржы министрлігі, Ұлттық банк, Сыртқы істер министрлігі және әкімдіктер бойынша көрсеткіш 7,1 пайызды құрады.
Сонымен бірге Қорғаныс министрлігіне қатысты жалған ақпарат бірнеше бағытта қатар тараған. Олар әскери техниканың сапасы, әскери қызметтен босату себептері, қайта даярлау және жұмылдыру мәселелерін қамтыған.
Жасанды интеллект қолданылған фейктер азайғанымен, қауіп сақталып отыр
Бюллетеньде II тоқсанда жасанды интеллект қолданылған 3 жағдай тіркелгені айтылған. Бұл I тоқсандағы 4 жағдаймен салыстырғанда аз болғанымен, сарапшылар мұны қауіптің төмендеуі емес, үрдістің тұрақтануы ретінде бағалайды. ЖИ көбіне мәтінге қарағанда сенімді көрінетін жалған фото немесе бейнематериал жасау үшін пайдаланылған.
Жалған ақпаратқа қарсы іс-қимыл орталығының қорытындысына сәйкес, қазіргі таңда манипуляторлар қоғамның осал топтарына бағытталған эмоциялық ықпал ету тәсілдерін жиі қолданады. Олар жергілікті оқиғаларды жалпыреспубликалық проблема ретінде көрсетуге тырысып, заңнаманы бұрмалау, қорқыныш туғызу және фактілерді іріктеп ұсыну арқылы қоғамдық пікірге әсер етуге ұмтылады. Сондықтан ақпаратты ресми дереккөздер арқылы тексеру және күмәнді мәліметтерге сын көзбен қарау бұрынғыдан да маңызды болып отыр.
