Ел өміріндегі маңызды саяси-құқықтық құжат – Конституцияға жобасы қызу талқыланып жатыр. Құжатты әзірлеу барысында конституциялық комиссия ауқымды жұмыс атқарды. Жаңа жобада адам құқығын қорғау тетіктерін күшейту, сөз еркіндігін бекіту, дәстүрлі құндылықтарды нақтылау, экология мәселесін конституциялық деңгейде айқындау секілді өзгерістер қамтылған. Осы орайда конституциялық комиссия құрамында жаңа заң жобасын талқылауға қатысқан Шығыс Қазақстан облысы Қоғамдық кеңесінің төрағасы Аяужан Әшімовамен сұхбаттасқан едік.
– Конституция жобасын талқылауға қоғам қаншалықты қатысты?
– Жаңа Конституция жобасын нағыз халықтық Ата заң деп айтуға толық негіз бар. Себебі, 130 адамнан тұратын конституциялық комиссия мүшелерінен бөлек ел азаматтары тарапынан заң жобасына қатысты мыңнан астам ұсыныс келіп түсті. Ауқымды талқылау өтті. Тікелей эфирде көрсетілген отырыстардан басқа да қаншама қыруар жұмыс жүргізілді.
– Негізгі өзгерістер қандай?
– Басты өзгеріс – адам құқығының қорғалуы. Оның ішінде азаматтардың ар-ожданының аяққа тапталмауы, сөз және ой еркіндігі басты құндылық ретінде қарастырылған. Сондай-ақ жаңа заң жобасында неке туралы нақты түсінік берілгенін айтуға болады. Яғни, неке ер мен әйелдің ерікті және тең құқылы одағы деп жазылған. Бұл біздің дәстүрлі құндылықтарды құқықтық деңгейде қорғауға бағытталған.
– Қоғам өкілдері тарапынан қандай сұрақтар жиі қойылады?
– Көп қойылатын сұрақтардың бірі – жыл сайынғы еңбек демалысы туралы баптың жаңа жобадан алынып тасталуы. Қолданыстағы Конституцияда азаматтардың еңбек демалысына қатысты әрекеті шектеліп тұрған. Ал жаңа жобада осы шектеу алынды. Есесіне мұның бәрін Еңбек кодексі арқылы реттеуге мүмкіндік туып отыр. Өйткені Еңбек кодексінде еңбек қатынастары жан-жақты, тәптіштеп тұрып жазылған. Онда жыл сайынғы еңбек демалысы ғана емес, басқа да демалыс түрлері толық қамтылған.
Қоғамды мазалайтын мәселенің тағы бірі – экология. Бұл да жаңа Конституция мәтінінде преамбуласынан (кіріспе – ред.) бастап қазақстандықтар қоршаған ортаны қорғайтын, оны аялайтын халық екені бірнеше мәрте жазылған. Яғни, әрбір азамат, әрбір мекеме табиғатты қорғап, сақтауға тиіс делінген. Сонымен қатар әр адам экологиясы жақсы ортада өмір сүруге құқылы деп көрсетілген. Бұл не береді? Егер жаңа Конституция қабылданған жағдайда еліміздің әр азаматы ертеңгі күні экологияға қатысты мәселе туындаса өзінің құқығы бұзылғаны туралы конституциялық сот деңгейінде өтініш бере алады.
Жалпы, азаматтар қойып жатқан сұрақтар өте көп және әртүрлі. Ата заң – аты айтып тұрғандай елдегі барлық заңдардың іргетасы, негізі. Ары қарай Конституцияны басшылыққа ала отырып басқа заңдар жазылатындықтан болашақта елдің көкейіндегі сұрақтар салалық заңдарда көрініс тауып, тиісті өзгертулер мен толықтырулар енгізілетін болады.
– Әлеуметтік желілерде жарияланған жазбаларды оқысақ, кейбір адамдар жаңа заңға сенімсіздікпен қарайтын сияқты. Алаңдаушылық білдіріп жатқандар бар. Себебі не деп ойлайсыз?
– Иә, оны көріп, біліп отырмыз. Сол үшін ел ішінде түсіндіру жұмысы жүргізіліп жатыр. Жұрттың бәрі заңгер емес, кейбір мәселені дұрыс түсінбей қалады. Сондықтан түсініспеушіліктер болады. Айталық, “жеріміз бөлініп, шетелдіктерге беріліп кете ме екен” деп қауіп ойлайтын адамдар бар. Біз оларға бәрін заң аясында түсіндіреміз. Қазақстан – унитарлы мемлекет, жеріміз бөлінбейді. Мемлекеттік тіліміз қазақ тілі. Оны да ешкім тартып ала алмайды. Сондықтан уайымдаудың қажеті жоқ.
– Сонымен сөзімізді түйіндесек, жаңа Конституция халыққа не береді?
– Ең бастысы азаматтарға құқығын қорғауға, сақтауға және талап етуге мүмкіндік береді. Бұл ретте адвокатураның өзі институт ретінде алғаш рет Ата заңға енгізіліп отыр. Бұл дегеніміз де, бұрын қандай да бір адамға айып тағылса, тергеп-тексеру аяқталғанша адвокат іске кіріспейтін. Ал жаңа жобада адвокат алғашқы мәттен бастап қорғауындағы адамға көмектесе алады. Сонымен қатар “Миранда қағидаты” қабылданады. Яғни, бір адамға айып тағылған жағдайда оған өзінің қандай құқығы бар екені еске салынады. Бұл да азаматтардың құқығын қорғау бағытындағы үлкен қадам деуге болады. Айта берсек жаңа Конституция жобасының артықшылықтары өте көп.
– Әңгімеңізге рақмет!
