Ертіс — үш мемлекетке ортақ стратегиялық өзен. Кейінгі жылдары оның экожүйесі өзгеріске ұшырай бастады. Оған климаттың өзгеруі, гидроэнергетика, өзен суын көп мөлшерде шаруашылыққа пайдалану, өндіріс қалдықтарымен ластану сияқты факторлар әсер етіп жатыр. Ғалымдар трансшекаралы өзенді сақтап қалу үшін қазірден бастап кешенді шаралар қолға алынбаса, келешекте Ертіс экологиялық апат аймағына айналуы мүмкін дейді.
Бастауын Моңғолияның Алтай тауларынан алатын Ертіс өзенінің жалпы ұзындығы – 4248 шақырым. Оның 1698 шақырымы Қазақстан аумағымен өтеді. Зайсан көліне құярда Қара Ертіс аталып, ағып шыққанда Ұлы Ертіске айналатын алып өзенге қазақ жерінде Қалжыр, Алқабек, Күршім, Бұқтырма, Үлкен Бөкен, Нарын, Қайыңды, Үлбі, Ұлан, Шар, Шаған, Тобыл, Есіл сияқты салалар қосылады. Су молайып, кемері кеңейгендіктен болар, жұрт оны Ұлы Ертіс атап кеткен.
Ертіс өзенінде Бұқтырма, Өскемен және Шүлбі су электр станциялары салынған. Жасанды бөгеттер су ағысын реттеп, табиғи циклді бұзды. Бұл балықтардың уылдырық шашу кезеңіне кері әсер етіп отыр. Ал көктемде алқаптарға судың жайылуы тоқтап, жердің құнары азайды.
Дәулет Серікбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университетінің ғалымдары 2023-2024 жылдары Ертіс өзені экожүйесінің индустриялық даму және жаһандық үдерістер жағдайындағы өзгеруін зерттеді. Нәтижесінде өзеннің жоғары ағысында су сапасы салыстырмалы түрде таза болса, төменгі ағысында орташа деңгейде ластанғаны анықталды. Оның ішінде аммоний азоты, фосфат, мырыш, мыс және марганец концентрациясы бар.
Ертіс тартылса, өзендегі тіршілік атаулыға залал келеді. Су түбіндегі өсімдіктер мен жәндіктер өледі, биота бұзылады, онымен қоректенетін балықтар қырылады. Жағалауы сортаңға айналады. Жер ылғалын жоғалтады. Егіншілікке жарамсыз алқаптар көбейеді. Жайылым тозып, шаруашылық тоқырайды. Негізі үлкен су айдындары сол аймақтың микроклиматын реттеп тұратынын ұмытпау керек. Су азайса, климат та өзгереді, – дейді техника ғылымдарының докторы, профессор Валентина Колпакова.
Зайсан көлі жағасында қайрандап қалған қайық. Қара Ертістің суы азайса көлдің де кемері тартылып, жағалауды ұрған ақжал толқындар ауылдан алыстап кетеді.
Ертіс жағалауына орнатылған қиыршық тас өндіретін қондырғы. Глубокое ауданы тұрғындарының айтуынша, өзен жағасынан қиыршық тас қазып алған сайын судың арнасы бұзылып, су лайлана бастаған.
Өскемендегі Ертіс (оң жақта) пен Үлбі (сол жақта) өзендері қосылған тұс. Үлбінің суы өндіріс қалдықтарымен қаншалықты ластанғанын білу үшін ғалым болудың керегі жоқ. Өзеннің жағдайы көзге көрініп тұр.
2025 жылы «Қазгидромет» Қазақстандағы өзендердің су сапасын зерттеп, қорытындысын жариялады. Мемлекеттік кәсіпорынның мәліметінше, елдегі ең лас су көздері қатарында Шығыс Қазақстандағы Үлбі, Тихая, Глубочанка, Красноярка, Оба өзендері аталған, олардың бәрі – Ертістің саласы.
Юбилейно-Снегирихинский кеніші жабылғанда жол берілген заңсыздықтар салдарынан Кіші Карагужиха өзені ластанды. Экология департаменті жүргізген зерттеулер судағы ауыр металдар (мырыш, кадмий, темір, марганец және т.б.) мөлшері рұқсат етілген нормадан 83 мың есе асып кеткенін растады. Кеніш аумағындағы уланған бұлақтар Кіші Карагужиха мен Үбі өзендеріне қосылып, ары қарай Ертіске құяды.
«Қазгидрометтің» мәліметінше, Шығыс Қазақстан облысында қоршаған ортаға айтарлықтай залал келтіреді деп есептелген бірінші санаттағы 60 кәсіпорын бар. Оның 28-і өндіріс қалдықтарын өзенге ағызады. Соның салдарынан судағы ауыр металдардың мөлшері шекті шамадан артады.
2025 жылдың қаңтар-наурыз айларында Үлбіде – 7, Глубочанкада – 4, Краснояркада – 3, Обада – 1, Ертісте – 2 рет шектен тыс ластану жағдайы болған.
